Wpływ zmian klimatu na obszar miejski
W ostatnich latach coraz częściej doświadczamy negatywnych skutków postępujących zmian klimatu. Są one potęgowane zagęszczeniem ludności w miastach oraz wzrostem uszczelnienia obszarów miejskich, co prowadzi do zmiany w cyklu hydrologicznym. Dodatkowo, w miastach zauważa się gwałtowny spadek udziału powierzchni biologicznie czynnych. Coraz częściej występujące gwałtowne deszcze, znacznie zwiększają odpływ z zabudowanego obszaru. Pojawia się on głównie w postaci spływu powierzchniowego, którego tempo znacznie wzrasta, kiedy natrafia na powierzchnię szczelną. W konsekwencji nadmiernie obciąża starzejący się system kanalizacji miejskiej i jest przyczyną lokalnych podtopień okolicznych terenów.
Z drugiej strony, długotrwałe okresy bez opadu i z wysokimi temperaturami, powodują susze. Z kolei brak cienia i nagrzane betonowe powierzchnie powodują powstawanie miejskich wysp ciepła. Z uwagi na zachowanie właściwego mikroklimatu miasta, istnieje potrzeba obniżenia w nim temperatury powietrza głównie w okresach letnich. Gęsta zabudowa utrudnia również przewietrzanie miasta, a to przyczynia się do zanieczyszczenia powietrza. Nadmierne uszczelnienie miasta jest również przyczyną zmniejszania się zdolności obszaru do retencjonowania wody, która w mieście odgrywa ogromną rolę. Mając ograniczony wpływ na skalę i częstotliwość występowania samych zjawisk klimatycznych, w celu budowy miasta odpornego na niekorzystne zjawiska, konieczne jest zmniejszenie podatności wrażliwych obszarów oraz zwiększenie ich potencjału adaptacyjnego.
Co się sprawdza?
Rozwiązań, dla takiego stanu obszarów, poszukuje się w zrównoważonych miejskich systemach odwadniających, określanych jako SUDS (Sustainable Urban Drainage Systems), BMPs (Best Management Practices), LID (Low Impact Development), WSUD (Water Sensitive Urban Design), SCMs (Stormwater Control Measures) czy NBS (Nature-Based Solutions), do których należy m.in. zastosowanie zielonej infrastruktury GI (Green Infrastructure). Rozwiązania te zapewniają wymierne korzyści związane z adaptacją, łagodzeniem i zwiększaniem odporności środowiska na zmiany klimatu. W świecie promuje się również bardziej niezawodne i korzystne dla miasta kompleksowe rozwiązania. Polegają one na łączeniu ze sobą kilku sprawdzonych pojedynczych rozwiązań, których efekty przewyższają zastosowanie tylko jednego z nich. Ich głównym zadaniem jest przywrócenie zaburzonego urbanizacją bilansu wodnego w miastach poprzez zmagazynowanie wody opadowej oraz jej przetrzymanie przez dłuższy okres na danym obszarze, przy wykorzystaniu narzędzi zielonej infrastruktury. Takie zretencjonowanie wody daje wymierne korzyści w postaci m.in. zwiększonej infiltracji wody oraz zmniejszonego i opóźnionego odpływu wody deszczowej do kanalizacji. W obszarach miejskich wielofunkcyjną rolę pełnią tereny zielone, których stosowanie ma na celu zwiększenie naturalnej retencji w obrębie obszaru miejskiego. Stosowanie zielonej infrastruktury (w tym np. zielonych dachów), zastosowanie nawierzchni przepuszczalnych, ograniczanie i opóźnianie odpływu ze zlewni do kanalizacji deszczowej, to przykładowe działania, które wpisują się w nadrzędny cel Planu Adaptacji Miast do Zmian Klimatu do roku 2030. W sytuacji, kiedy w Krakowie obserwuje się istotne statystycznie rosnące trendy zmian temperatury maksymalnej, fal upałów, deszczy nawalnych i nagłych powodzi miejskich, konieczne staje się poszukiwanie rozwiązań w zakresie zwiększenia potencjału miasta do radzenia sobie ze skutkami tych zjawisk.
Co możemy zrobić?
Badania dowodzą, że w warunkach lokalnych stosowanie ekstensywnych zielonych dachów z niską roślinnością odporną na niedobór wody, powoduje znaczne zwiększenie retencji wody opadowej na danym obszarze. Przykładowo działania związane z wykorzystaniem zielonej infrastruktury mogłyby skutecznie zwiększyć udział terenów zielonych w mocno uszczelnionej zabudowie mieszkaniowej dwóch osiedli, Avia (7,1ha) i Orlińskiego (10,7ha), położonych w Krakowie. Udział 70% ekstensywnych dachów zielonych może zwiększyć retencję obszaru miejskiego o 12,9% na osiedlu Orlińskiego i 16,9% na osiedlu Avia. Zastosowanie zielonych dachów na większą skalę wydaje się być dobrym rozwiązaniem w ramach strategii, której celem jest łagodzenie negatywnych skutków i adaptacja miasta do zmian klimatu. Zatrzymanie wód opadowych na obu osiedlach mieszkaniowych może pozytywnie wpłynąć na poprawę jakości życia mieszkańców, zmniejszyć zanieczyszczenie powietrza, a także skutecznie osłabić negatywne skutki zjawiska miejskiej wyspy ciepła.
Wymiana tylko 1,31ha nawierzchni betonowych parkingów na przepuszczalne ażurowe płyty, w których wolne przestrzenie obsadza się mieszanką traw, może w istotny sposób wpłynąć na poprawę retencji w zakresie od 5,2% na osiedlu Orlińskiego i 5,7% na osiedlu Avia. Wprowadzenie rozwiązania kompleksowego (ekstensywne zielone dachy i powierzchnie przepuszczalne) jest w stanie zwiększyć retencyjność obszaru miejskiego w przedziale od 18,6% na osiedlu Orlińskiego do 22,1% na osiedlu Avia. Zatrzymana w ten sposób woda może korzystnie wpłynąć na mikroklimat w mieście. Pozwoliłaby również zwiększyć infiltrację wody do gruntu, co mogłoby korzystnie wpłynąć na zwiększenie zasobności wód podziemnych. Przy takim rozwiązaniu całkowite uszczelnienie zabudowy mieszkaniowej mogłoby się zmniejszyć o 34,9% na osiedlu Orlińskiego i o 37,6% na osiedlu Avia, w tym przy zastosowaniu tylko zielonych dachów odpowiednio o 21,1% na osiedlu Orlińskiego i o 29,2% na osiedlu Avia.
Podsumowanie
Rola zielonej infrastruktury miejskiej w łagodzeniu skutków zmian klimatu jest uzasadniona. Warto więc bardziej docenić jej walory i tak projektować nowe osiedla mieszkaniowe, by zapewnić w nich przestrzeń dla terenów zielonych. Elementy zielonej infrastruktury w środowisku miejskim, m.in. zielone dachy, czy powierzchnie przepuszczalne, skutecznie zmniejszają i opóźniają odpływ wody, a także pozytywnie wpływają na zdrowie mieszkańców. Mogą przyczynić się do złagodzenia skutków letnich upałów i sprawić, że tereny zabudowane staną się bardziej atrakcyjnym miejscem do zamieszkania.
Kraków należy do miast rozwijających się, gdzie przybywa nowych osiedli, dlatego konieczne jest prowadzenie działań ochronnych terenów zielonych już istniejących. Na terenach zainwestowanych należy dążyć do tego, aby wzrastał procentowy udział zieleni w powierzchni biologicznie czynnej. Pilnie potrzebny jest nowy paradygmat planowania i projektowania urbanistycznego, oparty na bardziej zharmonizowanej relacji człowieka ze środowiskiem, by w konsekwencji udział krajobrazu w przestrzeni miejskiej nabrał większego znaczenia.
