Co to jest park wiejski?
Parki wiejskie stanowią nieodzowny element w polskim krajobrazie rolniczym. Park wiejski to obiekt w skład którego wchodzi dwór, ogród, park, pola uprawne, sady a także inne obiekty gospodarcze i zlokalizowany jest poza miastem. W całym kraju znajdują się parki wiejskie, które były zakładane w różnych okresach historycznych. Znaczny jest udział założeń dworsko-parkowych w stylu krajobrazowym, które powstały w XVIII i XIX wieku. Obiekty te charakteryzują się zróżnicowaną powierzchnią od bardzo małej np. 1,5 ha do wielohektarowych, walorami historycznymi, estetycznymi i przyrodniczymi. Z każdym obiektem wiąże się dana historia, która została zapisana, lub przekazana ustnie kolejnym pokoleniom. Niektóre założenia dworsko-parkowe mają status zabytków.
Parki wiejskie dawniej
Park wiejski był dominantą w krajobrazie rolniczym. Roślinność wysoka i niska wyróżniała taki obiekt na ternach rolniczych. Sadzone drzewa wzdłuż drogi, która prowadziła do samego dworu. Taka kompozycja nasadzeń tworzyła główną aleję, która stanowiła jedną z głównych osi kompozycyjnych założeń dworsko-parkowych. Styl i kompozycja całego założenia parkowego zależała od okresu, w którym dany obiekt został założony. Oczywiście obiekty te były w późniejszych okresach modyfikowane o czym świadczą aktualne założenia parkowe, w których możemy zaobserwować np. cechy typowe dla stylu barokowego, czy krajobrazowego. Właściciele tych obiektów byli różnej klasy zamożności, co miało wpływ na wielkość, jak i wykwintność dworu, ogrodu, a także parku oraz powierzchnię całego założenia. Ówcześni zamożni właściciele parków wiejskich budowali większe dwory i budynki gospodarcze, cześć ogrodowa charakteryzowała się dużą różnorodnością gatunków roślin, dotyczyło to bylin, a także krzewów i drzew. Część parkowa mogła być utworzona poprzez włączenie fragmentu istniejącego w sąsiedztwie lasu z przepięknym drzewostanem. Zamożni właściciele częściej sadzili więcej obcych gatunków krzewów i drzew, które były sprowadzane z innych krajów a także kontynentów. Mniej zamożni właściciele wykorzystali ‘dobra natury’. Ich założenia dworsko-parkowe były zakładane także w sąsiedztwie lasów, które często włączano do całego założenia dworsko-parkowego, zaś w innych częściach założenia dworskiego wprowadzono nasadzenia rodzimych gatunków roślin. Fragmenty lasów włączano do założeń dworsko-parkowych i stanowiły naturalne enklawy, która nie wymagały szczególnej pielęgnacji roślinności. W parkach wiejskich znajdowały się także elementy wodne. Były to zarówno naturalne cieki, tj. jeziora a także sztuczne zbiorniki wodne np. stawy. Parki zakładano na glebach żyznych, zazwyczaj były to gleby brunatne, odpowiadające siedliskom lasów grądowych. Żyzność gleby była bardzo ważnym aspektem wyboru miejsca, gdzie miało powstać założenie dworsko-parkowe. Żyzna gleba oznaczała większe możliwości wprowadzania nasadzeń różnych gatunków roślin, które pełniły rolę dekoracyjno-estetyczną a także sadzenie roślin użytkowych, co umożliwiało uzyskanie dobrej jakości plonów z sadów a także pól uprawnych itp.
Parki wiejskie dziś
Aktualny stan zachowania parków wiejskich jest bardzo zróżnicowany, dotyczy to zarówno obiektów architektonicznych, jak i obszarów z dominacją roślinności, które reprezentowane są m.in. przez ogrody, las i park. Świetność tych obiektów została zaburzona w trakcie II Wojny Światowej. Wiele obiektów uległo zniszczeniu i nigdy nie odzyskało swojej atrakcyjności. Po zakończeniu II Wojny Światowej parki wiejskie ulegały dalszej degradacji. Związane to było m.in. przez pozyskiwaniu materiału drzewnego na opał, odbudowę domów. Wycinano cenne drzewa z tych obiektów. Kolejnym „trudnym okresem” dla założeń dworko-parkowych, był okres kiedy powstały PGR-y. W tym czasie przystosowano te obiekty do działalności usługowo-rolniczej, co miało wpływ na zniszczenie istniejącej historycznej kompozycja tych obiektach. Dewastacji uległy dwory, a także część parkowa. Niestety do tej pory wiele z tych obiektów nie doczekało się rewaloryzacji. Aktualny status własności parków wiejskich jest zróżnicowany. Część z nich jest we władaniu gmin, zaś niektóre mają prywatnych właścicieli. Gminy co raz częściej oferują możliwość sprzedaży tych obiektów, ze względu na brak wystraczających funduszy, aby je utrzymać lub odtworzyć zgodnie z projektami i cechami charakterystycznymi dla danego stylu historycznego.
Znaczenie parków wiejskich w krajobrazie rolniczym
Parki wiejskie to obiekty o wysokich walorach przyrodniczych, historycznych i estetycznych, pomimo, że niektóre z nich utraciły obiekty architektoniczne np. dwór, budynki gospodarcze. Wiele tych obiektów nie była właściwie pielęgnowana od zakończenia II Wojny Światowej. Wiele gatunków roślin zaczęła rosnąć spontanicznie w tych obiektach. Części parkowe z fragmentami lasów stały się bardziej „leśne” o czym świadczy aktualny stan gatunków roślin. Stwierdzono w nich występowanie m.in. gatunków typowo leśnych, rzadkich i chronionych, co oznacza, ze roślinność „regeneruje się” od czasów zaniechania działalności człowieka. W warstwie runa zadrzewień, można zaobserwować zmienność gatunkową (fenologia). W okresie wcześniej wiosny, przed rozwojem liści na drzewach pojawiają się gatunki roślin zielnych, zwane geofitami, tzw. zwiastuny wiosny. W tym okresie runo parkowe wygląda jak „kwietny dywan”. Kwitną m.in. zawilec gajowy, zawilec żółty, ziarnopłon wiosenny. W następnym etapie, kiedy okapy drzewostany są już pokryte liśćmi, ta grupa gatunków roślin zanika i zaczynają rosnąć rośliny cieniolubne zwane hemikryptofitami. Dynamika gatunkowa roślin w zależności od pór roku w warstwie runa ma także duże znaczenie dla zachowania bioróżnorodności.
Istniejące zbiorniki wodne są idealnym miejscem dla roślinności wodnej i szuwarowej, a tym samy stanowią habitat bytowania ptaków, zwierząt, owadów związanych ze środowiskiem wodnym na terenie założeń dworsko-parkowych. Pojawiło się określenie, że parki wiejskie to „zielone wyspy” w krajobrazie rolniczym, gdyż stanowią one rezerwuar/ostoję przyrodniczą występowania cennych gatunków, co ma priorytetowe znaczenie dla zachowania bioróżnorodności terenów rolniczych. W niektórych parkach wiejskich rosną obce gatunki krzewów i drzew, które były przywiezione i posadzone przez ówczesnych właścicieli tych obiektów. Aktualnie można stwierdzić, że niektóre parki wiejskie pełnią rolę małych arboretów, ze względu na wspaniałą kolekcję roślin, z różnych zakątków świata. Starodrzew, który utworzony jest głownie przez rodzime gatunki roślin, tj. grab pospolity, dąb szypułkowy, lipa szerokolistna, lipa drobnolistna, a także gatunki obce, będące pozostałością kolekcji dawnych właścicieli mają duże wartości przyrodnicze. Na terenie parków podworskich występują także pomniki przyrody, reprezentowane przede wszystkim przez drzewa.
Parki wiejskie charakteryzują się również wysokim walorami dekoracyjno-estetycznymi, na które mają wpływ istniejące obiekty architektoniczne, a przede wszelkimi dominujący komponent tych założeń dworsko-parkowych jakim jest roślinność. W zależności od pór roku, można zaobserwować zmiany fenologiczne i dynamiczne w roślinności, co przejawia się zmiennością występowania gatunków a także zmianami w kolorystyce kwiatów, owoców, liści. Wiosną dominują barwy „soczystej, świeżej” zieleni, zaś jesienią przepiękne kolory tj. żółty, pomarańczowy, czerwony, brązowy.
Podsumowanie
Parki wiejskie wzmacniają system przyrodniczy danego regionu, poprzez zwiększenie bioróżnorodności i są jednym z ważniejszych elementów przy kształtowaniu korytarzy ekologicznych w skali lokalnej. W dobie zmian klimatu, obiekty te jako „zielone wyspy” są bezcenne na terenach rolniczych, zwłaszcza tych, które są pozbawione zadrzewień śródpolnych, grup drzew i krzewów, lasów, a także zbiorników wodnych.
